ш.Хоруғ

 Боиси ифтихори бузург аст, ки мардуми шарифи Бадахшон 80-умин солгарди таъсисёбии маркази вилоят шањри Хоруѓро дар пешорўи ин  ду санаи таърихию таќдирсози халќи тољик, ки дар боло дар  хусуси онњо сухан рафт таљлил менамояд. 80-солагии таъсисёбии шахри Хоруѓ на танњо барои сокинони он, балки тамоми мардуми Кўњистони Бадахшон санаи муборак аст.

Шањри Хоруѓ, ки 80-сол ќабл дењае  буд дар домани кўњњои сарбафалаккашида, шоњиди бисёр воќеањои таърихї, падидањои сиёсиву фарњангї, рўзњои вазнину фољиабор ва шодмонию љашнњои таърихию суннатии хотирмон.

Шањри Хоруѓ, ки њоло маркази маъмурї, сиёс=, Кўњистони Бадахшон мебошад, аз як деыаи к\чак ба яке аз шањрњои зебою хушманзараи Тољикистон табдил ёфт. Хоруѓ махсусан дар солњои истиќлолият боз њам инкишофу тараќќї карда, чун маркази донишгоњу донишкадањо, илму маориф машњуру маълум гардид.

Пеш аз он, ки аз дир\з, имр\з ва фардои шаыри Хоруц сухан г\ям мехоыам ба таври фишурда дар бораи таърихи пайдоиши он ыарф занам.

         Соли 1909 дар деыаи Хоруѓ бо ташббуси генерал- губернатори Туркистон мактаби  мањаллї кушода шуд ва ин мактаб дар таълиму тарбияи љавонон роли муњим бозид. Ин мактабро фарзандони дењќонони Помир ба монанди Шириншо Шоытемур, Азизбек Наврўзбеков, Зиннатшо Абдулалишоев, Мирзобек Бодуров, Сайфулло Абдуллоев, Иброыим Исмоилов, Карамхудо Элчибеков, Ќурбонњусейнов Муродњусейн ва дигарон хатм карданд ва баъдњо коркунони масъулу барўманди вилоят ва Ьумыур= гардиданд.

         Дар ин мактаб шогирдон баробари саводомўзї ва омўхтани забони тољикї ва русї инчунин тарбияи худшиносии миллї ва ватандўстиро ом\хта, бо адабиёти бои форсї – тољикї ва русї ошно гардиданд.

 Бо мурури замон дар ыаёти деыаи Хоруц дигаргуниыо р\и кор омада, соли 1913 дар ин ьо нер\гоыи к\чаки  барщ=, ки  аз оби чашмаи Х\фак сарчашма мегирифт  сохта шуд, ки аз он  таныо  идораыои алоыида ва баъзе хонаыои соыили рости  дарёи Цунд барх\рдор буданд.  Зодаи шаыри Хоруц Таваккал Худобердиев дар ин ьо вазифаи устоди истгоыи барщиро адо мекард. Зарурияти сохтмони нер\гоыи барщии об= дар шаыри Хоруц соли 1932 расман ба миён омад. Соли 1936 лоиыаи  бунёди нер\гоыи барщи дар маыаллаи Султони Вал= (имр\з маыаллаи Чухт-Хоруц) тарырез= гардида,  соли 1938 сохтмони он шур\ъ гардид ва  соли 1941 он мавриди истифода щарор дода шуд.

Мувофищи маълумотыои таърих= дар аввали асри 20 дар Хоруц тиьорат фаъол буд. Дар ин ьо дар савдо пулыои Бухоро Чину Афцонистон ва Руссия дар муомилот щарор доштанд.

Солыои 1910-1911 роыи ароба аз шаыри Ош то шаыри Хоруц сохта шуд ва деыаи Хоруц ба маркази тиьоратии савдогарони /ш, Щошщар, Щущанд, Фарцона, Ёрщанд ва Файзобод табдил ёфт.

Аз сарчашмаыои таърих= маълум аст, ки сокинони маыалл= аз щадимулайём ба таври маыдуд бошад ыам ба истихроь ва истеысоли оыан, тилло, мис, нущра, сурб «щурцошим», олтинг\гирд, лоьвард ва дигар маъданыо сару кор доштанд ва талаботи аыолиро бо  ашёи зарур= таъмин мекарданд.

2 январи соли 1925 бо ќарори комитети иљроияи марказии СССР Вилояти Мухтори Бадахшони Кўњї дар њайати Республикаи Автономии Советии Сотсиалистии Тољикистон ташкил ёфт. Маркази онро деыаи Хоруц эълон  карданд ва дар он солыои ыан\з Хоруц мащоми ьамоатро дошт ва Раиси онро мулк= меномиданд. Нахустин раисони он аз соли 1922 то 1925 Боди Абдулхайров, соли 1925-27 Имомназар Мирзоыаётов ва баъдан Оьатбегим Саъдуллоева бар д\ш доштанд. Баъдан ин вазифаро боз 28 нафар фарзандони Бадахшон адо намуданд.

Соли 1929 дар таърихи шаыр ва умуман К\ыистони Бадахшон вощеъаи муыим р\и кор омад. Бо тайёраи Р-5 лётчик Баранов Н. аввалин маротиба дар фурудгоыи ыавоии шаыри Хоруц фуруд омад. 18 августи соли 1930 парвози дуюми тайёраи Р-5  дар самти Душанбе –  Хоруц ба вущ\ъ пайваст.

         Тараќќиёту инкишофи њарљонибаи шањри Хоруѓ њамчун маркази вилоят фаќат дар охири солњои 20 -ум ва аввали солњои 30 -юм шур\ъ шуд.          27 -–октябри соли 1932 Хоруѓ чун маркази маъмурии Вилояти Мухтори Кўњистони Бадахшон дар харитаи кишвар ыамчун шаыр арзи њастї кард. Нависанда, помиршинос Павел Лукниский, ки охири солњои 20 -уми асри ХХ бо њамроњии экспедисияи Академияи Улуми СССР ба Хоруѓ омада буд, таассуроташро оиди маркази вилоят чунин тасвир карда буд: «Маркази вилоят -– Хоруѓ ќишлоќе буд, ки ду њазор нафар ањолї дошта, дар соњили дарёи Ѓунд воќеъ гардидааст. Заминњои гандум, љав, нахуд, арзан, боѓњои зардолу, тут ва себњои он ба њар тараф пароканда буд, акнун ба шањрчае мубаддал  мешуд. Фаќат як кўчаи он кўчаи њаќиќї буда, аз ду тараф сафедорњои баланд дошт. Ќад-ќади ин кўча хонањои сафед ќатор шуда буданд, дар майдони пеши бинои комитети иљроияи вилоят, як минбари тахтагин меистод. Дар тангкўчањои тор ва каљу килеб кулбањои хурди сангї љой гирифта буданд, ки шифти онњо аз матои пахтаг= парда кашида буд, то ки ба сари одам хоку кулўх нарезад».

         Дар тараќќиёт ва пешравии иќтисодї, иљтимої, сиёсї ва мадании вилоят, аз он љумла маркази он шањри Хоруѓ ќарорњои ќабулкардаи анљумани якуми Шўроњыои Бадахшони Кўњї, ки аз 12 то 16 ноябри соли 1925 корашро давом дода буд, роли муњим бозида буданд. Аз њамон сол тараќќиёти маъмурї, иљтимої, иќтисодї, сиёсї ва мадании Хоруѓ њамчун маркази вилояти Мухтори Кўњистони Бадахшон оцоз меёбад.

Дар рушду нум\ъи  шаыри Хоруц ыиссаи миллатыои гуногуни  собищ Иттиыоди Ш\рав= ниыоят назаррас аст, имр\з нафащат мардуми шаыри Хоруц балки тамоми сокинони вилоят  номи Холмаков, Таричан ва Алексей Дяковыо, Арнолд Дикар, Митрофанов, Аллахвердов ва бисёр намояндагони миллатыои гуногуни собищ Иттиыоди Ш\равиро бо нек= ба забон меоранд.

Маыз бо к\маки миллатыои гуногуни собищ Иттиыоди Ш\рав= фарзандони бар\манди диёр Шириншоы Шоытемур, Сайфулло Абдуллоев, Карамхудо Элчибеков, Хубоншо Кирмоншоев, Азизбек Наврузбеков, Меыридди Амдинов, Мирзобек Бодуров, Валдош Гулмамадов, Мамадато Иьубов, Замон Нацзибеков, Ащсащол Ыащназаров, Марватшо Кирмоншоев, Мулкамон Назармамадов, Щирцизбек Щонунов, Мамадбек Хоьаназров ва даыо дигарон     дар ыамон солыо бо дастгирию мадади оныо  ба мартабаи баланди роыбар= дар сатыи ьумыур= ва ыамчун ходимони сиёс= ва давлат= ба камол расиданд ва дар азнавсозии ыаёти нав саыми сазовор гузоштанд.

Давраи нисбатан м\ътадили сиёсии нимаи дуюми солыои 20-ум ва солыои 30-юми щарни гузашта имкон бахшиданд, ки Ыукумати марказ= баыри саводнок намудани мардум ба таъсисёбии мактабыо, ба хотири беыдошти вазъи ищтисод= иьтимо=, ба ташкил намудани колхоызо, асос гузоштан ба рушди саноат ба ривоь додани корыои ыунармандию косиб= шур\ъ намоянд. Аммо шароити камзамин= ва бероыии диёрамон имкон намедод, ки мардум барои зиндаг= шароити беытари моддию маънав= муыайё созанд. Ба ин хотир бо дастгирии Ыукумати марказ= бунёд намудани роыи автомобилгард ба шаыри Хоруц ва тамоми минтащаыои К\ыистони Бадахшон ба миён гузошта шуда, соли 1932 роыи /ш Хоруц ба истофода шуд, аввалин корвони мошиныо бо маводи оз\ща ва ниёзи мардум вориди шаыр гардиданд. Бо назардошти ягонагии ыудуди Тоьикистон дурии роыи /ш Хоруц то пойтахти кишвар сохтмони роыи Душанбе-Хоруц зарурияти ыар чи бештаре пайдо намуд. Соли 1940 сохтмони ин роы оцоз гардид ва он дар м\ылати хеле к\тоы 105 р\з ба истифода дода шуд, ки ба таращщиёти минбаъдаи тамоми минтащаыои к\ыистон хеле муыим буд.

Пойдории давлату миллат ба донишу маърифати ва фарыанги соыибони он алощаманд аст. Мо аз он ифтихор дорем, ки халщи тоьик фарыангу тамаддуни беш аз даыыазорсола дорад. Мо бо мутафакирони илму адаби форси тоьик, ки ба тамаддуни ьаыон= чунин абармардон  Абуали ибни Сино, Аб\абдулло Р\дак=, Шайх Аттор, Умари Хайём, Саъд= ва Ыофиз, Абулщосим Фирдавс=, Носири Хусрав ва ыазорыо орифонро додааст ва оныо хазинаи ащлонии ьаыонро цан= гардониданд фахр мекунем. Ва он чиз боиси ифтихор аст, ки дар ибтидои солыои 20-ум фарзандони фарзонаи миллат ба соыибдониш ва соыибмарифат гардондани мардуми К\ыистони Бадахшон аыамияти хоса медоданд. Соли 1923 дар шаыри Хоруц нахустин мактаб интернат бо фарогирии 24 нафар толибилмон  ба истифода дода шуда баъди як сол мактаби нав дари худро барои 50 нафар толибилмон кушод.

Соли 1926 бошад нахустин мактаби духтарона  дар шаыри Хоруц  дари худро барои 28 нафар толибилмон кушод, ки мудири нахустини ин дабистон  зодаи шаыри Хоруц Мараматнисо Мамадамирова буданд. Имр\з ыар яки мо исми  орифони хирад аввалин ом\згорон Шофитур Муыабатшоызода, Охон Сулаймон, Боцшо Бандишоев ва Мусрифшо Хусравов, Саидщудус Мансуров, Мирзо Назарбекро ба нек= ёд мекунем, ки оныо  тухми илму маърифатро дар щалби  к\дакон  ьо доданд.

Соли 1929 аввалин хатмкунандагони мактаби занонаи шаыри Хоруц Оимсултон ва Бибинисо Мамадамироваыо, Суратмо Нурмамадова, Озодамоы Назаршоева касби ом\згориро пеша карда дар ин соыа хизмати арзандаро аньом доданд.

 Мактаб-интернати нахустин, ки баъдтар ба номи С.М. Киров номгузор= карда шуда Сулаймон Щурбонмамадов (Охон Сулаймон) аввалин директори он кор карда буд, соли 1936 ба истифода дода шуд. Аввалин хатмкунандагони мактаб-интернати номбурда, ходимони бузурги сиёс=,  илму фарыанг   академик Баыодур Искандаров, аввалин генерали тоьик Мастибек Тошмухамедов, Мирсаид Миршакар, Нодир Шамбезода, Тилло Пулод=, Зариф Саломатшоев, Хуьам Шодмонов, Боцшо Бандишоев, Ащризобек Алиназаров, Мамадсултон Мансуров, Амдин Сафармамадов буданд, ки дар рушди маънавиёти халщи тоьик саыми арзанда гузоштанд. Баъдан хатмкунандагони ин мактаб Цоибназар Паллаев, Шоди Шабдолов, Алимамад Ниёзмамадов, академикыо Моёншо Назаршоев, Рустамбек Юсуфбеков, Худоёр Юсуфбеков, Раыим Масов, Раыим Додихудоев, профессорон Лола Исмоилова, Бекназар Имомназаров табибони варзида Алимамад ва Цуломшо Одинамамадовыо ыамчун ходимони ьамъиятиву давлат=  дар рушди ищтисоди иьтимоии ьумыур= ва вилоят саыми арзанда гузоштанд.

  Баъди барпо шудани  ыокимияти Ш\рав= соли 1926-ум дар вилоят ба хотири рушди хоьагиыои деыщон= коорпаратсияи мустащил таъсис дода шуд. Коорпоратсия, ки барои мардум осонтару дастрас буд коорпоратсияи щарз= ыисоб мешуд. Соли 1926 аввалин чунин коорпоратсия дар шаыри Хоруц таъсис дода шуд.

Ташкили аввалин хоьагиыои коллектив= дар шаыри Хоруц  ба соли 1933 рост меояд. Аввалин аъзоёни пешщадами ин хоьаг= Мирзонаботов Худоназар., Чусталиев Сабзали, Залилов Отамбек, Забархонов Щудрат, Миликбеков Додихудо ва дигарон буданд, ки барои пешрафти хоьаг= деыщонони асил саыми босазо гузоштанд. Маыз бо ыидояти ин  деыщонони асил  минбаъд аз байни фарзандони шаыри Хоруц машъалони соыаи кишоварз= аз щабили Лайлибегим Цаюрова, Цуломрасул Шамиров, Бахтибегим Щиёбекова, Меыримо Худододова, Меырали  Бахталиев, Шукрихудо Раымихудоев, Назархудо Карамхудоев Шомамад Нурмамадов, Гулхоним Щурбонова, Озодамоы Наврузова, Авалмо Мардонаева, Хуршед Нуралиева, Оимсултон Сафармамадова ва цайраыо ба воя расиданд, ки дар рушди соыаи кишоварз= хизмати шоиста карданд.

Дар миёни солыои 30-юм  сохтмони  биноыои муассисаыои давлат=, хонаыои истищомат=, бинои мактабыо, табобатхонаыо, биноыои фарыангию маиш= дар шаыри Хоруц оцоз ёфт. Аммо ьиыати нарасидани  мутахассисони маыалл= ин корыо кашол меёфтанд. Бо дастгирии  Ыукумати марказ= ва ьумыуриыои бародар мутахассисони варзида ба шаыру вилоят фиристонида шуда дар бунёди биноыои  фарыанг=, тандуруст=, макотиб к\маки  амал= расонда дар тарбияи кадрыои маыалл= саыми калон гузоштанд. Имр\з мо бо ифтихори калон номи бинокорони асил Шоырухов, Сафаров, Ёрбеков, Шермамадов,   Цафуров, Фезов, Сафоев,  Шозодаев,  Наврузбеков, Ашратшоев,   Шодиков,   Щосимшоев бо нек= ба забон мегирем.

Моыи августи соли 1936 бо супориши Раиси Ш\рои комиссарони халщ ва комитети марказии партияи коммунистии Тоьикистон барои тащвият  бахшидани кори бинокор= ба Помир трактор ва автомобили боркаш фиристонда шуданд. Дар он  солыо дар шаыри Хоруц биноыои мактаб, табобатхонаи вилоят=, хонаи фарыанг, техникуми педагог=, мацозаыои молыои р\згор ва боз чандин иморати  маъмур=, маданию маиш= сохта мавриди истифода щарор дода шуданд.

Мутаасифона Ьанги Бузурги Ватан= оцоз гардиду боиси то муддате монеъаи рушди ищтисод=-иьтимо= гардид. Беш аз 2,5 ыазор ьавонони вилоят аз ьумла шаыри Хоруц ба фронтыои Ьанги Бузурги Ватан= сафарбар гардида тамоми сокинони шаыри Хоруц барои цалаба бар фашизм дар ащибгоы аылона меынат менамуданд, ва барои Армияи Сурх оз\ща, либос ва к\маки пул= мерасонданд.

Зодагони шаыри Хоруц дар фронтыои Ьанги Бузурги Ватан= дар щатори тамоми халщу миллатыои собищ Иттиыоди Ш\рав= матонату мардонаг= нишон медоданд. Номи дорандаи ду ордени Шарафи дараьаи 2-3 Ыозиршо Хусравов, дорандаи ордени Шарафи дараьаи 3 Саидмир Абдураымонов, Анвар Шозодаэронов, орденыои Ситораи Сурх Сулаймоншо  Насиллобеков,  Олим Вазиршоев, Гулмамад Цуломшоев, Акрам Раыимьонов, Цуломайдар Хоьаев, Тути ва Мардони Мираковыо, Бекназар ва Имомназар Элназаровыо, Мунаваршо Бошхуьаев,  Одинамамад Назиров,  Бандали ва Озодамеыр Бандалиевыо,  аввалин лётчики ыарб= зодаи шаыри Хоруц дар давраи ьанг Шаик Вазиршоев ва аввалин лётчики тоьик  Баырон Саидмамедовро бо ифтихор ба забон мегирем.

Дар замони осоишта бошад фарзандони  асили  шаыри Хоруц  баыри рушду нум\ъи диёри азиз  аылона заымат кашида исми эшон дар варащи таърих абад= бощ= мемонад. Ба щатори оныо собищ сарварони вилоят ва шаыри Хоруц Назаршо Додихудоев, Шириньон Мирзоьонов, Гурез= Ьавов,  Моёншо Назаршоев, Хушщадам Давлатщадамов, Лащай Щармишев, Изатулло Аыёев, Аловиддин Бобоев, Муыиддин Зоыиров, Соыибназар Бекназаров, Царибшо Шаыбозов, Алимамад Ниёзмамадов, Шоди Шабдолов, Анвар Холищназаров, Аскаршо Афзалшоев, Щозидавлат Щоимдодов, Гулбиб= Мулкамонова  ва дигарон дохил мешаванд.

Солыои баъдиьанг= пас аз барщарор гардидани хоьагии халщ, бахусус дар солыои 1970-80-ум барои рушди  тамоми соыаыои хоьагии халщи шаыр тамоми шароитыои муыайё гардиданд. Дар баробари сохтмоныои аыамияти иьтимо= дошта аз щабили мактабу беморхонаыо, муассисаыои фарыанг=, такмили сохтор, таъминоти модд=-техникии оныо, нащлиёт, роы, алоща, бо ба истифода дода шудани нер\гоыыои барщ= бахусус мавриди истифода щарор гирифтани нер\гоыи барщии шаыри Хоруц бо ищтидори 10 мегават дар щаламрави шаыр, бунёди корхонаыои саноат= ва муассисаыои хизматрасон= вусъат гирифт. Заводыои Нон ва оыану бетон, комбинати г\шту шир, фабрикаи д\зандаг=, биноыои маъмурии Комитети партиявии вилоят, бинои чорошёнаи мащомоти иьроияи маыаллии ыокимияти давлатии вилоят, бозори марказ= ва автовокзали шаыри Хоруц ва ыазорыо метри мурабаъ манзилгоы, муассисаыои нащлиёт=, корхонаи таъминоти нафти вилоят ва дигар иншоотыо аз ьумлаи оныо мебошанд.

      Шањри Хоруѓ чун маркази Вилояти Мухтори Кўњистони Бадахшон, бахусус дар солыои соыибистищлолии кишвар хеле таращщ= кард. Дар тамоми соыаыои хоьаг= дигаргуниыои фараыбахш р\и кор омаданд. Бо вуьуди оне, ки дар солыои аввали Истищлолият бар асари бенизомиыо дар мамлакат сатыи  рушди саноат, сохтмон, маорифу тандуруст=, фарыанг ва дигар соыаыо ба пастрав= р\ овард, аммо баъди имзои созишномаи истищрори сулы дар кишвар бахусус баъди соли 2000-ум дар тамоми соыаыо рушди босубот шур\ъ гардид.

      Дар соыаи сохтмон, роы, нащлиёт, алоща ва тамоми бахшыои иьтимо= бо дастгирии Ыкумати Ьумыур= ва мащомоти иьроияи маыаллии ыокимияти давлатии вилоят пешравиыои зиёд ба амал омаданд. Щабул гардидани Барномаыои рушди ищтисод=, иьтимоии Вилояти Мухтори К\ыистони Бадахшон барои солыои 1995-2000-ум, Барномаи рушди иьтимои-ищтисодии вилоят то соли 2015, сафарыои пайвастаи роыбари давлат ба вилоят аз ьумла ба шаыри Хоруц, инчунин дигар гур\ыои кории Ыукумати Ьумыурии Тоьикистон, дастуру супоришыои Сарвари давлат дар алощаманд= ба ин масъалаыо ба пешрафти тамоми соыаыои хоьаг= мусоидат намуданд.

      Дар нахустсафари худ ба шаыри Хоруц, ки соли 1993 сурат гирифт Раиси Ш\рои Олии Ьумыурии Тоьикистон м\ытарам Эмомал= Раымон иброз доштанд, ки «Ман аминам Шумо Бадахшонро ба минтащаи сайёы= табил медиыед ва Ыукумати Ьумыур= барои амал= созии ин ыадафыо Шуморо дастгир= мекунад».

Бо даъвати Президенти мамлакат Эмомал= Раымон ба Бадахшон миньумла шаыри Хоруц ташриф овардани Волоњазрат Шоы Карим–Ал-Ыусейн=, вохўрию мулощотыои оныо бо фаъолон ва тамоми сокинони вилоят ва шаыр ба фазои ищтисод=, иьтимо=, сиёс= ва маънавии к\ыистони Бадахшон дигаргуниыои куллиро ворид сохт.

Мо имр\з аз он ифтихор дорем, ки се ыадафи стратегии давлат баромадан аз бумбасти комуникатсион=, таъмини истищлолияти энергетик= ва амнияти оз\щавор= дар Хоруц бемайлон амал= гардида истодаанд.

Мавриди истифода щарор дода шудани шоыроыи К\лоб-Дарвоз-Хоруц-Щулма, пулыои мошингузар болои дарёи Пань, имконият фароыам сохтанд, ки сокинони шаыри Хоруц на фащат бо тамоми минтащаыои Тоьикистон балки Чину Афцонистон ва  дигар мамолики дуру наздик рафту омад намоянд.

Пайваст гардидан ба шабакаи ьаыонии Интернет, ба фаъолият шур\ъ намудани пань ширкати телефонии мобил=, пахши барномаыои чор шабакаи телевизиони ьумыурияв=, телевизион ва радиои маыалл= фазои иттилоотии шаырро хеле беытар намуданд.

Он чиз хурсандиовар аст, ки имр\з дар шаыри Хоруц истищлолияти энергетик= комилан таъмин карда шудааст.

      Дар  солњои истиќлолият бахусус дар даы солыои охир корыои бунёдкорию созандаг= дар щаламрави шаыр равнащи тоза пайдо кардаанд. Бо дастуру супоришыои Сарвари давлат дар ин давра дар шаыри Хоруц биноыои Маркази Ьавонон, Чойхонаи милл=, хобгоы барои донишь\ёни Донишгоыи давлатии  Хоруц, мактаби Президент=, биноыои маъмурии Раёсати корыои дохил=, Прокуратураи вилоят бунёд гардида, театри вилоят=, варзишгоыи марказ= барои 6000 ьойи нишаст мавриди истифода щарор дода шуданд. Соли гузашта дар арафаи 20-солагии Истищлолияти давлатии Ьумыурии Тоьикистон дар шаыри Хоруц нахустсанги се иншооти иьтимо= – таваллудхонаи вилоят=, Щасри варзиш ва бинои дуюми хобгоы барои донишь\ёни Донишгоыи давлатии шаыри Хоруц бо иштироки Президенти мамлакат гузошта шуд. Имсол бошад ыангоми сафари Президенти кишвар ба шаыри Хоруц бо иштирокашон корхонаи д\зандаг= барои 120 нафар д\занда мавриди истифода щарор дода шуда, хишти аввали иншооти обтаъминкунии шаыри Хоруц ва хонаыои истищоматии коркунони ыифзи ыущущ гузошта шуд. Дар солыои соыибистищлолии кишвар дар шаыри Хоруц инчунин бо маблацгузории вазорату идораыои ьумыурияв= биноыои маъмурии Раёсати андоз, Сарраёсати молия, Агентии давлатии назорати молияв= ва мубориза бо коррупсия, студияи Телевизиони «Бадахшон», Раёсати стандартизатсияи давлат= мавриди истифода щарор дода шуданд.

      Президенти Ьумыурии Тоьикистон Эмомал= Раымон зимни суханрон= бо фаъолон, намояндагони тамоми щишрыои ьомеаи вилоят дар боци фароцати истироыатии шаыр соли равон натиьаыои рушди ищтисод=-иьтимоии вилоятро дар 21 соли Истищлолият ыаматарафа таылил намуда зикр дошт, ки «Ыамзамон бо ин, аз соли 1992 то ба имр\з аз ыамаи сарчашмаыои маблацгузории буьети давлат= таныо барои таращщиёти шаыри Хоруц 253 млн. сомон= ьудо карда шуда, барои ыалли масъалаыои ыифзи иьтимоии аыол=, сохтмони иншооту роыыо ва дастгирии буьети шаыр равона гардидааст.

         Таныо дар давоми даы соли охир тавассути вазорату идораыо ва Дирексияи сохтмони иншооти ыукуматии Дастгоыи иьроияи Президенти Ьумыурии Тоьикистон дар шаыри Хоруц  иншоотыои гуногуни иьтимоиву ищтисод= ба маблаци беш аз 175 млн. сомон= сохта ба истифода дода шудааст, ки 151 млн. сомонии он аз ыисоби буьети давлат= мебошад».

      Рушди ищтисод= иьтимоии шаыр пеш аз ыама ба маблацгузор=, цан= гардидани  буьаи худ= алощаманд мебошад. Дар солыои Истищлолият аз ыисоби маблацгузории давлат= ва дигар сарчашмаыо барои рушди ищтисод= бахусус бахшыои  иьтимо= маблацыои зиёд равона карда шудаанд. Соли 2000-ум агар буьаи шаыр 409 ыазор сомон= ташкил диыад, соли 2012 бошад ба 8 млн. сомон= расид, бо ибораи дигар ыаьми буьети шаыр  нисбати соли 2000 дар соли 2012- 20 маротиба афзуд.

Маыз амалишавии  ыадафыои созандагиву бунёдкор= дар татбищи як щатор Барномаыои умумидавлат= имконият фароыам овард, ки дар давоми солыои Истищлолият дар шаыр ищтидорыои истеысолии мавьуда  аз нав барщарор гардида, корхонаыои нави истеысоли мавриди баырабардор= щарор дода шаванд.

Рушди соыибкории хурду миёна дар шароити бозори ищтисод= яке аз роыыои асосии ташкили истеысоли вощеъ= ва муассисаыои хизматрасон= ба шумор меравад. Имр\з теъдоди соыибкорон дар шаыр зиёда аз 1000 нафарро ташкил медиыад. Бо маблацгузории оныо  54 адад корхонаыои  хурд, 43 адад ошхонаыои шахс=, 167 адад мацозаыои тиьорат=, 8 адад тарабхона ва 21 адад меымонхона дар хизмати шаырвандон щарор доранд.

Соли 1993 корхонаи «Комета» бо щарори Кумитаи иьроияи шаыри Хоруц таъсис ёфт. Фаъолияти корхона асосан ба таъмиру  бунёди иншоотыои гуногуни давлатию шахс= равона карда шудааст. Бо саыми ин корхона дар маркази шаыр хонаи истищомат= иборат аз 32 ыуьрадор, Маркази ьавонон, мактаби Президент= барои 640 толибилмон сохта шуда ба истифода дода шуданд. Бо щувваи  соыибкорон Бекмурод= Айдибек, Сабзалиев Насриддин, Ваньаков Наим, Мардонаева Султонбахт, Бахталиев Хурсанд, Алибахшов Боймамад, Мамадсултонова Лалита, Музаффари Муборакшоён як щатор иншоотыо аз щабили тарабхонаыо, бозори 20-солагии Истищлолият, марказыои савдо, сехи д\зандаг=, меымонхонаыо сохта шуда, имр\з ба мардум хизмат расонда истодаанд.

Барои рушди соыибкор=, бахусус соыибкории истеысол= аз тарафи  бонкыои дар шаыри Хоруц фаъолиятдошта маблаци 4 млн. сомон= щарзыои бонк= дода шудааст. Интищоли маблац аз хориьи кишвар дохилшуда бошад 15 млн. сомониро  ташкил намуда, депозитыо  маблаци 31 млн. сомониро ташкил медиыанд.

Бо дастгирии Ыукумати Ыукумати Ьумыурии Тоьикистон ыамасола щарздиы= барои соыаыои гуногун, аз ьумла инкишофи саноат, сохтмон, кишоварз= ва дастгирии  соыибкории хурду миёна афзоиш меёбад. Таныо дар 5 соли охир дар шаыр ыаьми умумии щарзыои  хурд  беш аз 3 маротиба афзоиш ёфтааст.

Ба беытар гардидани шароити зисти шаырвандон дищщати лозим= дода шуда, бо супориши Президенти кишвар, бо щарори Ыукумати Ьумыурии Тоьикистон  аз 1 августи соли 2011  «Дар бораи гирифтан ва ба мащомоти иьроияи ыокимияти двлатии шаыри Хоруц додани щитъаыои замин барои маыаллыои аыолинишин» аз ыисоби хоьагиыои деыщон= ба масоыати умуми 65, 0 га. ба 1200 оилаи эытиёьманд замин ьудо карда шуд, ки аллакай ба 117 хонавода замин барои сохтмони хона ьудо гардид.

Яке аз рукныои ьомеаи муосир ин рушди маънавиёт ва такмили маориф ба ыисоб меравад. Аз ин лиыоз Президенти кишвар барыащ таъкид намуда буданд, ки «Мо бояд ба он муваффащ шавем, ки дар шуури наврасону ьавонон эысоси щав= ва устувори худшиносиву, худогоыии милл= ба вуьуд оварда шавад, таныо дар ыамин сурат ьавонон  метавонанд кори падарони худро идома диыанд ва Ватану давлати хеш соыиб= кунанд».

Барои дар амал татбищ намудани дастуру супоришыои Сарвари давлат, мащомоти иьроияи ыокимияти давлат= дищщати лозим= дода дар буьа барои рушди соыаи маориф  дар соли 2012 4,9 млн сомон= ьудо намуд. Дар зарфи 80-сол шумораи мактабыои маълумоти умум= дар шаыр ба 14 адад расид.

Сифати таълим ва дунёи маънавии толибилмон комилан дигар гардида зодагони  Бадахшон дар донишгоыои бонуф\зи кишварыои пешрафта таысил карда истодаанд.

Бо мащсади тайёр намудани мутахассисони баландихтисос ыамасола аз ыисоби хонандагони болаёщати шаыр ба муассисаыои олии кишвар ва хориьи он донишь\ён дохил мешаванд.

Боиси хурсандист, ки сифати дониши толибилмони макотибыои шаыр сол аз сол беытар гардида таныо  соли 2012  дар давраи сеюми олимпиадаи байналмиллалии мактаббачагон, ки дар Ьумыурии Туркия доир гардид 4 нафар толибилмон бо медали тилло, 4 нафар бо медали нущра, 10 нафар бо медали бириньи олимпиадаро ьамъбаст намуданд.

Бо шарофати  Истищлолият дар шаыр Донишгоыи ол= ва паж\ишгоыи инсоншинос=, пойгоыи илмии кишоварз= аз зумраи муассисаыои илм=-таълим= ба фаъолият оцоз намуда, сохтмони бинои Донишгоыи Осиёи Марказ= идома дорад.

Щайд кардан ба маврид аст, ки дар тарбия ва ба воя расонидани  мутахассисони соыибмаърифат хизмати шоёни машъалони маориф дар давраыои гуногун аз щабили Давлатали Шабдолов, Шероншо Мамадшоев, Шоьон Шонаврузов, Абдулофиз Амонбеков, Моыитобон Залилова, Нела Герасимовна, Поляничка Валентина, Алиназар ва Азимьон Бойназаровыо, Саидмир Абдураымонов, Шониёз Метаршоев, Султон Аноятшоев, Шодихон Ёрмамадов, Цулом Фащиров, Тутишо Назришоев, Ёрмамад Ащназаров, щайд кардан ба маврид аст. Имр\з шогирдони оныо  Лутфали Сабзалиев, Абдулориз Абдулофизов, Бахтибегим Карамалишоева, Нуралихон Иьубов, Абдулназар Цуломасейнов, Бибигул Ьумъаева, Арамбегим Маытобшоева, Алигавыар Алигавыаров, Давлат Файзуллоева, Доно Мамадамонова, Абдулвоыид Амонбеков,  Мансур Мансуров ва дигарон дар ьодаи таълиму тарбия ыиссаи сазовор гузоштанд.

 Заымати  беандозаи машъалони маориф буд, ки имр\з аз байни фарзандони Бадахшон олимони шинохта дар сатыи ьумыур= ва берун аз он ба камол расида дар рушду нум\ъи илми  тоьик саыми  босазо гузошта истодаанд.

          Мусаллам аст, ки худи пешрафти ищтисод  щабл аз ыама ба манавиёти солими ьомеа алощаманд аст. Барои ыамин ыам мащомоти иьроияи ыокимияти давлатии шаыр дар даврони Истищлолият пеш аз ыама ба рушду нум\ъи манавиёти ьомеа дищщат доданд, ки ба он барномаи рушди манавиёти ьомеа мусоидат мекунад.

Аз аввали даврони Истищлолияти давлатии Ьумыурии Тоьикистон ба рушду нум\ъи ислоыоти соыаи маънавиёт дищщати зарур= дода то ыоло дар ин кор барномаи мушаххас р\йи кор омадаанд.

Сохтмони мадан= ва суръатафзоии бемайлони мадан= яке аз равандыои сохтмони давлати ыущущбунёду дуняв= ба ыисоб меравад.

Ба маънавиёти мардум дищщати ьидди дода шуда ыоло дар шаыри Хоруц 7 адад китобхона дар хизмати мардуманд. Китобхонаыои марказонидашудаи шаыри Хоруц аз 5 китобхона, китобхонаи марказии шаыри Хоруц ба номи Ыофизи Шероз= бо 4 филиалаш дар ыудуди шаыр фаъолият карда истодааст.

Ьавононро ояндаи миллат ном бурдани Ьаноби Ол= маънои бузурги мантищи дошта дар назди ьавонон вазифаи басо мураккаб баыри сохтмони ьомеаи ыущущбунёд, дуняв=, демократ= ва пойдории сулыу субот дар ьомеаи  имр\за гузоштааст. Супоришыои Сарвари мамлакат Ьаноби Ол=, ки зимни мулощот бо варзишгарони ьумыур= изыор доштанд, Щонуни Ьумыурии Тоьикисон «Дар бораи ьавонон ва сиёсати ьавонон» ьавонон ва наврасон ин цамхориро бар аъло ыис намуда дар ьодаи варзиш ба як щатор  пир\зиыо ноил гаштанд.

Алыол дар шаыр 23 адад толорыои варзиш=, 30 майдончаыои варзиш= дар маыаллаыо ва варзишгоыи марказии шаыр дорои 6000 ьойи нишаст  фаъолият доранд.

Щайд кардан ба маврид аст, ки рушду нум\ъи варзиш аз соли 30-юми щарни 20 сарчашма мегирад. Аввалин чемпиони собищ Иттиыоди Ш\рав= дар шаыри Алма – Атаи Щазощистон тарбиятгирандаи мактаб интернати шаыри Хоруц Азалшо Олимов чемпиони мутлащи собищ Иттиыоди Ш\рав= аз намуди гуштини самбо гардид.

Варзишгарон Султон Аноятшоев ва Нуралишо Назраршоев соли 1956 дар спортокиадаи якуми халщыои СССР оид ба боскетболу варзиши сабук иштирок карданд. Соли 1964 тими якачини мактабачагон аз мактаб интернатии шаыри Хоруц бо сарварии  мурабии шоистаи Ьумыурии Тоьикистон устоди варзиш Фаросатшо Зоолшоев дар мусобищаи умумииттифощ= дар Артек сазовори ьойи аввал  гардида 9 нафар бо медали тилло мушарраф гардиданд. Солыои минбаъда  варзиш ба дараьаи лозим= равнащ ёфта  шумораи  устодони варзиш афзуда истодааст. Аввалин устодони варзиши Нурали Одинаев, Шамшербек Щурбонбеков, Мамадориз Асаншоев дар инкишофи варзиш щадами боэътимод  гузоштанд. Сафи паылавонон дар шаыр  сол аз сол зиёд гардида бисёр  варзишгарон аз щабили Муродхон Ьумахонов, Силемуншо Раыматшоев, Абдулцафор Маыбатшоев, Гулподшоы Хаёлбеков, Фаррух Оцоназаров, Варща Гулмамадов, Хушназар Холищназаров, Гулрух Дилдорбеков, Пайшанбе Вазирбеков, Ьумъа Ширинов, Давлатбек Азизбеков, Нацзибек Ошурмамадов, Лутфия Абдулмаьидова, Меырангез, Мисра  Бахтоваршоеваыо, Наргис Шабдолова,  Авалмо Хубоншоева ва дигарон саым гузоштанд.

Маыз меынати босуботи варзишгарони варзида буд, ки имр\з сафи ьавонони варзишгар ба амсоли Тоыир Атобеков, Руслан Мавлоназаров, Саид Саидасаншоев, Ораз Афзалшоев, Азима Абдураымонова, Нигина Муборакшоева, Муштар= Ьанобалишоева, Нигорахоним Давлатова, ва ыоказоыо натаныо дар Ьумыур= балки дар хориьи он парчами Ьумыуриро боло бардоштанд.

Боиси ифтихори бузург аст, ки яке аз зодагони шаыри Хоруц, аввалин шуда ба табобати маризон  машцул гардид. Ин шахси бузург Карамхудо Элчибеков буд, ки аз корманди одии тибб= то ба вазифаи Вазири тандурустии Ьумыурии Тоьикистон расид. Соли 1925 дар шаыри Хоруц аньумани якуми Ш\рои вилоят= доир гашта,  нахустин беморхона таъсис дода шуд, ки дар он 15 кат мавьуд буд. Ыоло бошад ин соыаи муыими ыаёти ьомеа р\ ба афзоиш ниыода агар соли 1937 дар шаыр 1 беморхона бошад то ба ыолати 1 июли соли 2012 шумораи беморхонаыо дар шаыр ба 8 адад, шумораи катыо ба 947 адад, шумораи духтурони дорои маълумоти ол= ба 269  нафар ва коркунони миёнаи тибб= ба 689 нафар расид.

Хоруц бо номи табибони соыибунвони худ Алмамад, Цулошмо Одинамамадовыо, Амонулло Мамадсултонов, Айригул Муборакшоева, Соыибдавлат Мирзоева ва кормандони шоистаи Ьумыурии Тоьикистон Маснавшо Мирзобеков, Сиьоатшо Гулаёзов, Мамадэрон Мамадёщубов, Щирощшо Мирзомустащимов, Щудрат Чарсемаков, , табибон Амирбегим Фезова, Щурбон Сабзалиев, Щурбоньон Солиьонов, Саиднуриддин Некушоев, Шод= Гулаёзов Саломатхон Шозедов, Аскар Ьумахонов, Зеби Иноятова ва амсоли оныо барыащ фахр мекунанд. 

         Таылили рушди ищтисодиёт, маънавиёт ва тамоми табадуллотыои муыими ыаёти ьамъиятию сиёсии шаыри Хоруц тавре дар боло ба тарищи мушаххас нишон дода шуд ин пешравиыо пеш аз ыама ба Сарщонуни давлати соыибистищлоли Тоьикистон ва 20-солагии Иьлосияи 16-уми Ш\рои Олии Ьумыурии Тоьикистон алощаи ногусастан= дорад.

Р\зи 6 ноябри  соли 1994 аввалин маротиба дар таърихи давлатдории тоьикон Сарщонуни давлати соыибистищлоли Тоьикистон ба сифати Щонуни олии кишвар аз тарищи раъйпурсии умумихалщ=, яъне бевосита аз ьониби худи халщ бо дарки масъулияти баланд дар назди наслыои гузашта, ыозира ва ояндаи кишвар щабул карда шуд.

         Конститутсия ба ыайси ыомии Щонуни асос=, кафили истищлолияти милл= ва пойдориву бардавомии давлат ба шумор рафта, ыамчун баёнгари таносуби вощеии ыамаи нер\ыои иьтимоии ьомеа ва ьавобг\и манфиатыои ыамаи оныо буда, чунин давлатеро бунёд гузошт, ки ба ьуз аз хизмат ба мардум ва амал= намудани ормоныои оныо дигар мащсаде надорад.

Таьрибаи тамаддуни башарият бараъло нишон медиыад, ки ыар миллату халщияте, ки нисбати ыаёти гузашта, имр\за ва ояндаи хеш бо ьиддияти том ва масъулияти хоса  муносибат карда роыи зиндагиашро дар тароз\и ащл ва фаросаташ ба хотири инкишофи ыамаьонибаи он мегузорад ба пешравиыои азим ноил хоыад гашт. Аммо, халщыо ва щавмыое, ки таьрибаи ыаёт= роыу равиши имр\заро мавриди таылили ьидд= щарор намедиыанд ба садамаыои калони иьтимо= бар мех\ранд.

Мардуми заыматпешаи шаыри Хоруц дар т\ли таърихи 80 солаи хеш душвортарин лаызаыои ыаётро аз сар гузаронда бо меынати ыалолу созандааш ба дараьаи сифатан нави низоми иьтимоиву фарыанг= баромада тавонист.

Маркази вилоят – шаыри Хоруц моыияи ифтихори ыамаи мо бадахшониён буд, ыаст ва мемонад. Ба ин хотир он ыащу ыущущ дорад, ки ыар шаырванди вилоят ва сокини он бо меыру муыаббати хоса ба симои он назар андохта  саыми хешро барои ободу зебо гардонидани он  гузорад. Ногуфта намонад, ки ыар р\з ба шаыри мо натаныо сокинони вилоят инчунин меымонон аз дигар минтащаыои ьумыур= ва ыатто хориьи кишвар ворид мешаванд ва кору пайкори мо баыогузор= мекунанд.

Барои ин ыам  хурду бузурги зебошаыри мо барои боз ыам ободу зебо гардондани он саымгузор= намоянд ва к\шиш бар он намоянд, ки шаыри Хоруц вощеъян ыам нигини Бадахшон бошад.

Бо ин ниятыои нек бори дигар Шуморо ба хотири Р\зи щабули Сарщонуни Ьумыурии Тоьикистон, 20 солагии Иьлосияи Ш\рои Олии Ьумыурии Тоьикистон ва 80 солагии шаыри Хоруц табрику муборакбод намуда сулыи пойдор, якпорчагии Тоьикистон,  пос доштани мущаддасоти милл= ва  тамоми хушиыои ыаёт, комёбиыои кор ва хонаобод= таманно менамоям.